Podczas warsztatów dla trenerów myślenia krytycznego usłyszałem zdanie, które mnie nie opuszcza: Bez relacji nie ma edukacji. Niby oczywista oczywistość, żeby posłużyć się cytatem z klasyka, a jednak miałem takie podskórne wrażenie, że w polskiej szkole trzeba wprowadzić program naprawczy w obszarze relacji.
Ile miejsca na relacje?
Program naprawczy, to coś, co wisi nad każdą polską szkołą, która w excelowy sposób nie spełni wymagań egzaminacyjnych i jej wyniki według urzędników kuratoriów będą niezadawalające. Przejrzałem kilka, a może kilkanaście takich programów naprawczych, dostępnych w internecie. Chciałem sprawdzić, ile miejsca w tych dokumentach zajmują relacje. Jak autorzy zaplanowali dbanie o dobrą atmosferę w szkole? O to, żeby uczniowie, ale też nauczyciele, czuli się w niej dobrze?
Zanim jednak napiszę o obecności relacji w programach naprawczych szkół, przytoczę badania. W 2015 roku Instytut Badań Edukacyjnych przeprowadził badanie Szkoła oczami uczniów: relacje z nauczycielami i kolegami oraz przemoc szkolna[1]. Całość badań jest bardzo interesująca i zachęcam do przeczytania całego dokumentu. Chcę jednak zacytować trzy zdania z podsumowania:
Uczniowie potrzebują przyjaznych, opartych na wzajemnym zaufaniu relacji z nauczycielami. W wypowiedziach młodzieży regularnie pojawiał się wątek potrzeby rozmowy, możliwości opowiedzenia nauczycielom nie tylko o problemach szkolnych, ale także domowych, przedyskutowania problemów związanych z relacjami rówieśniczymi. Problemem dla badanych jest jednak zastępowanie przez nauczycieli rozmów monologami, podczas których informują uczniów, jakie popełniają błędy oraz jak powinni się zachowywać.
Warto o tych zdaniach pamiętać, ponieważ mówią one bardzo dużo o potrzebie uczniów. Dla nich szkoła to nie tylko miejsce, w którym zdobywają wiedzę i umiejętności. Jest to też miejsce budowania relacji. Trudno jednak o budowanie, kiedy dorośli w tej szkole stawiają się w pozycji nadzorcy sprawdzającego, czy uczeń opanował podstawę programową jednocześnie dobrze się zachowując.
Taką mniej więcej postawę można wyczytać z programów naprawczych różnych szkół. Bardzo dużo miejsca zajmuje w nich kontrolowanie, zachęcanie i sprawdzanie, a śladowo występuje budowanie relacji. Jedyne przykłady na które się natknąłem, dotyczyły koleżeńskiej pomocy w uczeniu się. Do czego, rzecz jasna, namawiać mają nauczyciele. Poza tym nie ma mowy o relacjach i budowaniu wzajemnego zaufania oraz współpracy. Nikt tego przecież nie wymaga. Nie ma kuratoryjnych i ministerialnych wytycznych, współczynników, po co więc sobie zawracać głowę czymś niemierzalnym?
Sukces?
Nie ma edukacji bez relacji. Zbudowanie szkoły na relacjach i na wzajemnym słuchaniu się, to fundament bez którego wszelkie naprawy będą tylko i wyłącznie prowizorką. Może faktycznie przyniosą efekty i może faktycznie po roku sprawdzania, zachęcania i kontrolowania szkoła odniesie sukces. Ale czy będzie to sukces tak samo rozumiany przez wszystkich członków społeczności szkolnej?
Badania PISA pokazują, że niskie jest poczucie przynależności polskich uczniów do szkół oraz że polscy nastolatkowie nie czują się w szkole szczęśliwi. Najbardziej jednak smutny jest fakt, że w kolejnych latach nic się nie zmienia, a jeżeli już to tylko na gorsze[2].
Program naprawczy: relacje
Jeżeli więc mamy mówić o jakimś efektywnym programie naprawczym dla polskiej szkoły, powinien być to program ratujący relacje. Ratować, a nie naprawiać trzeba relacje zarówno te pomiędzy nauczycielami a uczniami, jak i pomiędzy samymi uczniami. W szerszej zaś perspektywie relacje pomiędzy całą społecznością szkolną, a więc uczniami, nauczycielami i rodzicami.
Nie jest to jednak zadanie, które da się wpisać w ministerialny plan polityki oświatowej. Można go jednak wpisać w misję szkoły i potem tej misji się trzymać.
[1] http://www.npdncogito.pl/images/Publikacje/ibe-analizy-07-2015-raport-szkola-oczami-uczniow.pdf (dostęp 28.07.2020 r.)
[2] https://pisa.ibe.edu.pl/wp-content/uploads/2020/03/PISA_2018_wyniki_raport.pdf (dostęp 28.07.2020 r.)